Noel Baba Nereli? Demre'deki Aziz Nikolaos'un Hikâyesi

Noel Baba'ya ilham veren tarihî kişi, Myralı Aziz Nikolaos'tur. Nikolaos 4. yüzyılda yaşadı; geleneğe göre bugünkü Antalya sınırları içindeki antik Patara kentinde doğdu ve bugün Demre adını taşıyan antik Myra kentinde piskoposluk yaptı. Yani Noel Baba hikâyesinin kökü Antalya'dadır. Kırmızı kıyafetli, beyaz sakallı, kızakla gelen Noel Baba ise bu hikâyenin yüzyıllar içinde Avrupa'da ve 19. yüzyıl Amerika'sında dönüşmüş hâlidir.

Antalya'da, Aziz Nikolaos'un memleketiyle aynı şehirde üretim yapan bir atölye olarak bu hikâyeyi anlatmak bizim için ayrıca keyifli.

Aziz Nikolaos kimdir?

Tarihî Nikolaos hakkında çok az şey kesin olarak biliniyor. Hayatına dair en eski anlatılar ölümünden yüzyıllar sonra yazılmış ve efsanelerle iç içe. Geleneksel olarak 270'te doğduğu ve 6 Aralık 343'te öldüğü kabul edilir. Varlıklı bir Hristiyan ailenin çocuğu olarak Likya'daki Patara'da doğduğu, gençliğinde Mısır ve Filistin'e yolculuk yaptığı, döndükten kısa süre sonra Myra piskoposu olduğu anlatılır (Vikipedi, Saint Nicholas).

Denizcilerin, tüccarların ve çocukların koruyucu azizi sayılır. Ona atfedilen pek çok mucize hikâyesi yüzünden "Mucize Yaratan Nikolaos" diye de anılır.

Noel Baba'nın hediye geleneği nereden geliyor?

En bilinen hikâye, gizlice hediye verme alışkanlığını anlatır. Anlatıya göre Nikolaos, çeyiz parası olmadığı için zor durumda kalan üç kız kardeşin evine üç gece boyunca pencereden birer kese altın atar; böylece babaları her birinin çeyizini ödeyebilir (Vikipedi, Saint Nicholas).

Kimseye görünmeden, karşılık beklemeden hediye bırakma fikri, bugünkü Noel Baba'nın gece gelip çoraplara ya da ağacın altına hediye bırakmasının en eski kökü kabul edilir.

Myra neresi, Demre'de neler görülür?

Myra, Likya bölgesinde, bugünkü Demre Çayı'nın verimli ovasında kurulmuş antik bir kent. Strabon onu Likya Birliği'nin en büyük kentlerinden biri olarak anar. Osmanlı döneminde bölgede Kale adında küçük bir Türk kasabası kuruldu; kasabanın adı 2005'te Demre olarak değiştirildi (Vikipedi, Myra).

Demre'de bugün gezilebilecek başlıca yerler:

• Aziz Nikolaos Kilisesi: Halk arasında "Noel Baba Kilisesi" diye bilinir. Aziz Nikolaos'a adanmış bu kilise, Myra'nın en bilinen kalıntılarından biridir ve bugün müze olarak ziyaret ediliyor.
• Myra Antik Kenti: Kayalara oyulmuş, tapınak cephesi biçimindeki Likya kaya mezarları ve Roma tiyatrosu.
• Andriake: Myra'nın antik limanı. İmparator Hadrian döneminde yapılan tahıl ambarı bugün Likya Uygarlıkları Müzesi olarak kullanılıyor (Vikipedi, Myra).

Ziyaret saatleri ve giriş bilgileri dönemsel olarak değişebildiği için gitmeden önce Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın müze sayfasına bakmanı öneririz.

Aziz Nikolaos'un kemikleri neden İtalya'da?

1087'de, bölge Selçukluların eline geçtikten kısa süre sonra, İtalya'nın Bari kentinden gelen bir grup tüccar Nikolaos'un lahdindeki büyük kemiklerin çoğunu izinsiz alarak kentlerine götürdü. Kemikler bugün Bari'deki San Nicola Bazilikası'nda korunuyor. Lahitte kalan küçük parçalar ise daha sonra Birinci Haçlı Seferi sırasında Venedikli denizcilerce Venedik'e taşındı (Vikipedi, Saint Nicholas).

2024'teki lahit keşfi

Kilisede kazılar sürüyor. 6 Aralık 2024'te Demirören Haber Ajansı'nın aktardığına göre, kilisenin güneyindeki yapının alt katında yerel kireç taşından, süssüz bir lahit bulundu. Kazı başkanı Doç. Dr. Ebru Fatma Fındık, lahdin Aziz Nikolaos'a ait olabileceğinin değerlendirildiğini ama tarihlendirme için erken olduğunu, kesin bilginin bilimsel çalışmalardan sonra netleşeceğini söyledi (Habertürk). Yani "Noel Baba'nın mezarı bulundu" başlıkları şimdilik bir olasılığı anlatıyor, kanıtlanmış bir sonucu değil.

Aziz Nikolaos nasıl Noel Baba'ya dönüştü?

Dönüşüm birkaç durakta gerçekleşti:

1. Sinterklaas: Hollanda'da Aziz Nikolaos "Sinterklaas" adıyla 6 Aralık'ta çocuklara hediye getiren bir figür olarak yaşamaya devam etti. Hollandalı göçmenler bu geleneği 17. yüzyılda bugünkü New York'a taşıdı.
2. İsmin İngilizceleşmesi: "Santa Claus" adı Sinterklaas'ın İngilizce söylenişinden türedi. Washington Irving'in 1809 tarihli kitabında piskopos kıyafetini bırakmış, piposuyla şişman bir Hollandalı denizci gibi tasvir edildi.
3. Geyikler ve kızak: 1823'te yayımlanan "A Visit from St. Nicholas" şiiri, Noel Baba'yı Noel arifesinde uçan geyiklerin çektiği bir kızakla gelen neşeli bir figür olarak anlattı. Bugünkü imgenin temeli büyük ölçüde bu şiirdir.
4. Kuzey Kutbu: Karikatürist Thomas Nast'ın 1860'lardaki çizimleri Noel Baba'yı bugünkü iri, sakallı hâline yaklaştırdı; Kuzey Kutbu'nda yaşadığı fikri de muhtemelen Nast'tan çıktı (Vikipedi, Santa Claus).

Noel Baba'yı bir kola reklamı mı icat etti?

Hayır. Bu sık anlatılan bir şehir efsanesi. Haddon Sundblom'un 1930'larda bir kola markasının reklamları için yaptığı resimler Noel Baba imgesinin yayılmasında etkili oldu, ama kırmızı-beyaz kıyafetli, bugünkü görünümüne çok yakın Noel Baba 20. yüzyılın ilk yıllarında Puck dergisinin kapaklarında zaten vardı. Başka bir içecek şirketi de Noel Baba figürünü 1915'te reklamlarında kullanmıştı (Vikipedi, Santa Claus).

Noel Baba neden yılbaşında geliyor?

Batı'da Noel Baba, 25 Aralık'taki Noel ile ilişkilidir. Türkiye'de ise Noel Baba figürü daha çok yılbaşı kutlamalarının, yani 31 Aralık gecesinin bir parçası olarak yerleşti; hediyeler de çoğunlukla yeni yıla girerken verilir. Aziz Nikolaos'un kendi anma günü ise ölüm yıl dönümü kabul edilen 6 Aralık'tır; Belçika'da çocuklar hediyelerini bu gün alır, Hollanda'da da aralıktaki asıl hediye getiren figür hâlâ Sinterklaas'tır (Vikipedi, Santa Claus).

Evde Noel Baba ve yılbaşı köşesi

Hikâyeyi çocuklara anlatmanın güzel bir yolu, evde küçük bir yılbaşı köşesi kurup her figürün hikâyesini konuşmak: Noel Baba'nın Demre'den çıkan yolculuğu, geyiklerin bir şiirden doğuşu, kardan adamın kış oyunları. Mum ışıklı bir Noel Baba biblosu, köşeye sıcak bir ışık katar. Figürleri ve yılbaşı süslerini yılbaşı koleksiyonunda bulabilirsin.

Sık sorulanlar

Noel Baba Türk mü? Aziz Nikolaos bugünkü Türkiye topraklarında, Antalya'da doğup yaşadı. Ancak o dönemde bölge Roma İmparatorluğu'nun parçasıydı ve Nikolaos'un Rum kökenli olduğu kabul edilir (Vikipedi, Saint Nicholas). Doğru ifade "Noel Baba'ya ilham veren aziz Anadolulu, Antalyalıdır" olur.

Noel Baba Kilisesi nerede? Antalya'nın Demre ilçesinde, antik Myra kentinin içinde; bugün müze olarak ziyaret ediliyor.

Noel Baba'nın gerçek adı ne? Myralı Nikolaos. Batı'da Bari'li Nikolaos diye de anılır, çünkü kemiklerinin çoğu bugün Bari'dedir.