Kitap Nasıl Korunur? Sararma, Katlama ve Saklama

Kitabı korumanın yolu, onu bozan dört şeyden uzak tutmaktır: nem, ışık, kötü duruş ve özensiz kullanım. Kitabı serin ve kuru bir odada, güneş görmeyen bir rafta, dik ve destekli sakla. Raftan sırtının üstünden çekmeden al, yerini sayfa kıvırarak değil ayraçla işaretle. Bu birkaç alışkanlık, sayfa sararmasını yavaşlatır ve cildin dağılmasını önler. Aşağıda her birinin nedenini ve nasıl yapılacağını bulacaksın.

Kitap sayfaları neden sararır?

Sararma kâğıdın kendi kimyasından gelir. ABD Kongre Kütüphanesi'nin kâğıt bozulması üzerine hazırladığı bilgi notuna göre, kâğıttaki selüloz zincirleri nem ve asit etkisiyle zamanla kısalır; bu tepkime yeni asit üretir ve bozulma kendini besler. Mekanik yöntemle hazırlanan hamurda odundan gelen lignin kalır ve bu süreci hızlandırır. Hava kirliliğindeki kükürt ve azot oksitleri de kâğıda asit katar (Library of Congress).

Aynı kaynak, kâğıdın ışıktan ve oksitlenmeden de zarar gördüğünü, ışık hasarının düşük kaliteli kâğıtta daha hızlı ilerlediğini söylüyor. Ucuz kâğıda basılmış eski cep kitaplarının, iyi kâğıda basılmış ciltlilerden daha çabuk kahverengileşmesi bu yüzden.

Sararmayı tamamen durduramazsın, ama hızını sen belirlersin. Kongre Kütüphanesi, iyi kaliteli kâğıdın serin ortamda ve yüzde 30–40 bağıl nemde saklandığında çok uzun süre dayanabildiğini belirtiyor (Library of Congress). Evde bu değerleri tutturmak zor olabilir; önemli olan aşırı sıcak, aşırı nemli ve güneşli yerlerden kaçınmak.

Kitap nasıl saklanır? Doğru yeri seçmek

Kitabın evde nerede durduğu, rafın ne kadar güzel olduğundan daha önemli.

• Bodrum, çatı katı ve garaj olmasın. Kongre Kütüphanesi bu alanları sıcaklık ve nem kontrolü zayıf olduğu için değerli eşyaları saklamaya uygun bulmuyor (Library of Congress).
• Güneş alan duvar olmasın. Pencerenin karşısındaki raf, kitap sırtlarını soldurur ve ışık sayfalara da işler. Perde ya da gölgede kalan bir duvar daha güvenli.
• Kalorifer ve nemli duvardan uzak dursun. Sıcak hava kâğıdı kurutur, soğuk ve nemli dış duvarlar ise küf riskini artırır. Rafı duvara tam yapıştırmamak hava dolaşımına yer bırakır.
• Ahşap rafa dikkat. Kongre Kütüphanesi, ahşaptaki asitlerin kâğıda geçebileceği için metal rafların tercih edildiğini; mevcut ahşap rafların ise polyester film gibi bir ara katmanla kaplanabileceğini söylüyor (Library of Congress). Değerli ya da eski bir kitabın varsa bunu göz önünde bulundur.

Rafta kitap nasıl durmalı?

Kitaplar rafta dik ve destekli durmalı. Hampton Üniversitesi Kütüphanesi'nin koruma ilkeleri, kitap desteğinin (kitap tutucunun) dikey destek sağladığını, kapakların eğilmesini ve cilt menteşelerinin gevşemesini önlediğini yazıyor (Hampton University Library).

Aynı ilkeler birkaç ayrıntıyı da ekliyor:

• Çok sıkı dizme. Sıkışık raf, kitabı sırtının üst kısmından çekmeye zorlar; bu da kalıcı hasar bırakır.
• Büyük kitapları ön kenarı üstüne yatırma. Büyük ciltler, ön kenarları değil sırtları üzerine yatırılarak yerleştiriliyor. Rafa sığmayacak kadar büyük kitaplar yatay saklanıyor ve üst üste en çok üç kitap konuyor.
• Dik kitapların üstüne yatay kitap yığma. Yer kalmadığında bu çok yapılır, ama alttaki sırayı ezer.

Raf yarım doluysa sıranın sonundaki kitaplar yana yatar ve zamanla eğri kalır. Sıranın ucuna bir kitap tutucu koymak bu yüzden süs olmaktan öte bir iş görür. Rafı baştan düzenlemeyi düşünüyorsan kitaplık düzenleme fikirleri yazısına da bakabilirsin.

Kitabı raftan nasıl almalı?

Çoğumuz kitabı işaret parmağımızı sırtın tepesine takıp çekeriz. Hampton Üniversitesi Kütüphanesi bunun menteşeleri gevşettiğini ya da sırtı yırttığını söylüyor ve başka bir yol öneriyor: iki yanındaki kitapları hafifçe geri it, sonra kitabı sırtının ortasından kavrayarak al (Hampton University Library).

Kitabı yerine koyarken de aynı nezaketi göster. Komşu kitapları aralayıp yer aç; kitabı zorla iterek sıkıştırma.

Sayfa katlamadan yerini işaretlemek

Sayfa köşesini kıvırmak, kâğıtta geri dönmeyen bir kırık bırakır. Kansas Üniversitesi Kütüphaneleri okurlardan yerlerini ayraçla işaretlemelerini; sayfa köşesi kıvırmamalarını, bant, yapışkan not ya da ataş kullanmamalarını istiyor (University of Kansas Libraries). Hampton Üniversitesi Kütüphanesi de lastik bant, yapışkan not ve ataşların koleksiyonlarındaki kitaplarda kalıcı hasar bıraktığını yazıyor (Hampton University Library).

Ayraç seçerken dikkat edeceğin şey basit: kitabın arasına girdiğinde sayfaları zorlamayacak kadar ince ve düz olsun. Kalem, gözlük ya da telefon gibi kalın şeyleri kitabın arasına sıkıştırmak sırtı açar.

Elinin altında hep bir ayraç bulunsun diye birkaç tane edinmek işe yarar; her yarım kalan kitabın kendi ayracı olur. Farklı şekillerdeki ayraçlara kitap aksesuarları kategorisinden bakabilirsin. Örneğin sade bir şey istiyorsan, kaldığın yeri kabartma yazıyla işaretleyen beyaz "To Be Continued" ayracı her boy kitapla uyumlu.

Okurken kitabı nasıl korursun?

Kitabın en çok yıprandığı an, okunduğu andır.

• Yemek ve içecek uzakta dursun. Kansas Üniversitesi Kütüphaneleri, kitapla çalışırken atıştırmamayı ve içecek içmemeyi öneriyor (University of Kansas Libraries). Çayın yanında okuyacaksan bardağı kitabın üstüne değil, yan sehpaya koy.
• Yağmur, güneş ve sıcaktan koru. Aynı kütüphane ödünç kitapları yağmur, nem, güneş, ısı, evcil hayvanlar ve sigaradan korumayı istiyor. Çantada taşıyacaksan bir bez kese ya da poşet işini görür.
• Kitabı sonuna kadar açma. Özellikle yeni ve sıkı ciltli bir kitabı masaya bastırıp düzleştirmek sırtı kırar. Fotokopi ve tarama sırasında da kitaba özen gösterilmesi, aynı listenin maddeleri arasında.
• Kitabı yüzüstü açık bırakma. Yerini kaybetmemek için kitabı ters çevirip bırakmak, sırtın tam o noktadan zorlanmasına yol açar. Ayraç tam bunun için var.
• Temiz ve kuru ellerle tut. Ellerdeki yağ ve nem, özellikle sayfa kenarlarında iz bırakır.

Kitapları kutuda saklamak gerekirse

Taşınma ya da yer darlığı yüzünden kitapları kutuya koyman gerekebilir. Kongre Kütüphanesi, uzun süre saklanacak kitaplar için asitsiz ve ligninsiz kutular seçilmesini öneriyor (Library of Congress). Evde bu her zaman mümkün olmayabilir; yine de birkaç basit kural var:

1. Kutuyu bodrum, çatı katı ya da garaja değil, yaşadığın odalardan birine koy.
2. Kitapları kutuya dik ya da sırtı alta gelecek şekilde yerleştir; ön kenarları üstüne dizme.
3. Kutuyu tıka basa doldurma, ama içinde kitapların savrulacağı boşluk da bırakma.
4. Zaman zaman kutuyu açıp nem kokusu ya da leke olup olmadığına bak.

Eski ya da değerli bir kitabın varsa

Sararmış, lekelenmiş ya da cildi ayrılmış eski bir kitabı evde onarmaya çalışmak çoğu zaman zararı artırır. Bant yapıştırmak en sık yapılan hatadır; bant zamanla iz bırakır. Kitabın senin için gerçekten değerliyse, onu kendi hâlinde, serin ve karanlık bir yerde saklayıp bir kitap onarım ustasına ya da konservatöre danışmak daha güvenli.

Günlük okuduğun kitaplar için ise bu kadar özen gerekmiyor. Gölgede bir raf, sıranın sonunda bir kitap tutucu ve her yarım kitapta bir ayraç, kitaplarını yıllarca iyi durumda tutmaya yeter. Kitaplarının okunduğu köşeyi de düzenlemek istersen kitap okuma köşesi yazısı yardımcı olabilir.